Wideodermatoskopia z mapowaniem znamion, jak przebiega?
Wideodermatoskopia z mapowaniem znamion różni się od zwykłej dermatoskopii tym, że oprócz oceny pojedynczego znamienia dermatoskopem ręcznym dodaje cyfrowy zapis obrazu w powiększeniu od 20 do 160 razy oraz, w pełnej wersji, fotografię całego ciała, dzięki czemu lekarz porównuje wygląd zmian na kolejnych wizytach. Metoda jest przeznaczona przede wszystkim dla osób z licznymi znamionami, zespołem znamion atypowych lub podwyższonym ryzykiem czerniaka, nie dla każdego pacjenta. Kontrola pojedynczej niepokojącej zmiany rządzi się innym odstępem czasowym niż całościowe mapowanie skóry, a piśmiennictwo nie ustala jednego sztywnego standardu dla tego drugiego. Poniżej wyjaśniamy przebieg badania, kryteria kwalifikacji i ograniczenia metody, których nie należy pomijać.
Spis treści
Czym wideodermatoskopia różni się od zwykłej dermatoskopii?
Wideodermatoskopia różni się od zwykłej dermatoskopii przede wszystkim zapisem obrazu: kamera cyfrowa daje od 20 do 160 razy większe powiększenie znamienia i zapisuje ten obraz cyfrowo do porównania podczas kolejnych wizyt, natomiast samo badanie wideodermatoskopowe zawsze musi być połączone z oceną dermatoskopem ręcznym. Wideodermatoskopia nie zastępuje więc klasycznej dermatoskopii, tylko dokłada do niej dokumentację, którą można odtworzyć i zestawić z nowym obrazem miesiące albo lata później.
Sam przebieg pojedynczego badania dermatoskopowego, czyli wywiad, oględziny skóry i ocenę znamienia w powiększeniu, opisujemy osobno w tekście o tym, jak wygląda dermatoskopia znamion. Poniżej skupiamy się na tym, co do tego badania dokłada wersja cyfrowa z mapowaniem.
| Cecha | Dermatoskopia klasyczna | Wideodermatoskopia z mapowaniem |
|---|---|---|
| Powiększenie obrazu | Zależne od dermatoskopu ręcznego, ocena przez soczewkę | Kamera cyfrowa, od 20 do 160 razy, obraz na ekranie |
| Dokumentacja | Zwykle bez systematycznego zapisu cyfrowego | Obraz zapisywany cyfrowo i archiwizowany do kolejnych wizyt |
| Zakres oceny | Pojedyncze, wskazane znamiona | Pojedyncze znamiona, a w pełnej wersji także fotografia całego ciała |
| Porównanie w czasie | Zależy od pamięci i wcześniejszych notatek lekarza | Bieżący obraz zestawiany wprost z wcześniejszymi zdjęciami tego samego znamienia |
| Wymagany sprzęt | Dermatoskop ręczny | Dermatoskop ręczny połączony z kamerą cyfrową, nie zamiast niego |
Na czym polega cyfrowe mapowanie znamion?
Cyfrowe mapowanie znamion to dwuetapowy algorytm łączący fotografię całego ciała, która dokumentuje rozmieszczenie zmian na skórze, z sekwencyjną dermatoskopią cyfrową pojedynczych znamion ocenianych w powiększeniu i porównywanych między kolejnymi wizytami. Pierwszy etap daje widok całościowy, drugi pozwala śledzić szczegóły konkretnej, wybranej zmiany.
Zalecana kolejność badania wygląda następująco: najpierw całościowe oględziny skóry i ocena dermatoskopem ręcznym, następnie wideodermatoskopia zmian poddawanych obserwacji, a dodatkowo całościowa fotografia ciała. Porównanie zdjęć wykonanych w różnym czasie zwiększa wykrywalność czerniaka we wczesnym stadium, dlatego pojedyncza, jednorazowa dokumentacja ma mniejszą wartość niż seria zdjęć zestawianych na kolejnych wizytach.
- Oględziny i dermatoskop ręcznyLekarz najpierw ogląda całą skórę i ocenia znamiona dermatoskopem ręcznym, tak jak przy zwykłym badaniu dermatoskopowym.
- Wideodermatoskopia zmian obserwowanychWybrane znamiona są oceniane kamerą cyfrową w powiększeniu od 20 do 160 razy, a obraz trafia na ekran.
- Fotografia całego ciałaW pełnej wersji badania wykonywana jest dodatkowo całościowa dokumentacja rozmieszczenia znamion na skórze.
- Zapis w archiwum cyfrowymObrazy poszczególnych znamion oraz fotografia całego ciała trafiają do cyfrowej dokumentacji przypisanej do pacjenta.
- Porównanie przy kolejnej wizyciePodczas kontroli lekarz zestawia bieżący obraz każdego znamienia z wcześniejszą dokumentacją, żeby wychwycić zmiany.
Nie każdy pacjent potrzebuje pełnego mapowania całego ciała. W kolejnej części wyjaśniamy, u kogo taki zakres badania ma największe uzasadnienie kliniczne.
Komu zaleca się wideodermatoskopię z mapowaniem znamion?
Obecność ponad 100 znamion zwykłych wiąże się z około siedmiokrotnie wyższym ryzykiem czerniaka niż mniej niż 15 znamion, a obecność pięciu znamion atypowych wiąże się z ryzykiem około sześciokrotnie wyższym niż brak znamion atypowych, dlatego takich pacjentów kwalifikuje się do badań przesiewowych dopasowanych do indywidualnego ryzyka. W badaniach klinicznych do fotografii całego ciała najczęściej kwalifikowano osoby z ponad 4 do 5 znamionami atypowymi klinicznie lub z ponad 100 znamionami zwykłymi.
Do grupy szczególnie kwalifikującej się do mapowania znamion należą pacjenci z zespołem znamion atypowych, z zespołem FAMMM oraz z osobistym lub rodzinnym wywiadem czerniaka. W jednym z badań obserwacyjnych na 214 pacjentach zespół znamion atypowych rozpoznano u 74 osób, czyli u 34,6 procent badanych, a wśród nich u 28 osób, czyli u 37,8 procent, w wywiadzie był już wcześniejszy czerniak. W polskiej praktyce do specjalistycznych poradni profilaktyki nowotworów skóry kieruje się także osoby, u których w rodzinie występował czerniak, mają jasną karnację lub liczne znamiona na skórze, bez konieczności skierowania.
Podsumowując, o skierowaniu na pełne mapowanie najczęściej decydują:
- ponad 100 znamion zwykłych na całym ciele,
- pięć lub więcej znamion atypowych,
- zespół znamion atypowych albo zespół FAMMM,
- osobisty lub rodzinny wywiad czerniaka,
- w polskiej praktyce dodatkowo: czerniak w rodzinie, jasna karnacja i liczne znamiona.
Jeśli nie masz pewności, czy Twoje znamiona wymagają takiej kwalifikacji, punktem wyjścia bywa samodzielna ocena według reguły opisanej w tekście o tym, jak rozpoznać niepokojące znamię metodą ABCDE, a o zakresie samego badania i tak decyduje lekarz po obejrzeniu skóry. W polskiej praktyce badanie to oferują głównie gabinety prywatne i specjalistyczne poradnie.
Jak często powtarzać kontrolę pojedynczej zmiany i całościowe mapowanie?
Dla pojedynczej klinicznie nietypowej zmiany, której nie usunięto od razu, zaleca się wykonanie zdjęcia wyjściowego, najlepiej dermatoskopowego, i porównanie go z obrazem tej samej zmiany po 3 miesiącach, żeby wychwycić wczesne cechy czerniaka. Ten krótkoterminowy odstęp dotyczy wyłącznie pojedynczej, obserwowanej zmiany, a nie całej skóry.
Kontrola długoterminowa dotyczy innej sytuacji, czyli całościowego mapowania u pacjentów z licznymi znamionami lub zespołem znamion atypowych. W piśmiennictwie sugeruje się w takich przypadkach szerszy odstęp od 6 do 12 miesięcy, a przy zespole FAMMM jedno z cytowanych w tym obszarze badań, obejmujące 688 pacjentów, proponuje kontrolę częstszą, nawet co 3 miesiące. Autorzy, którzy zestawili te dane, wprost zaznaczają jednak, że literatura nie podaje jednoznacznych, sztywno ustalonych odstępów dla kontroli długoterminowej, a przegląd systematyczny obejmujący dostępne badania podkreśla dodatkowo dużą niejednorodność definicji czynników ryzyka i sposobu wykonywania fotografii całego ciała między ośrodkami. Odstęp długoterminowy warto więc traktować jako orientacyjny punkt wyjścia do rozmowy z lekarzem, a nie jako sztywny standard.
| Parametr | Kontrola krótkoterminowa | Kontrola długoterminowa |
|---|---|---|
| Czego dotyczy | Pojedyncza, klinicznie nietypowa zmiana pozostawiona bez wycięcia | Całe ciało u osób z licznymi znamionami lub zespołem znamion atypowych |
| Zalecany odstęp | 3 miesiące od pierwszej oceny | Od 6 do 12 miesięcy, a przy zespole FAMMM nawet co 3 miesiące w jednym z badań |
| Pewność zalecenia | Formalne zalecenie kliniczne z wytycznej NICE | Brak jednego, sztywno ustalonego standardu w piśmiennictwie |
Czy cyfrowe monitorowanie znamion poprawia wykrywalność czerniaka?
Wytyczne europejskie towarzystw EADO, EDF i EORTC, zaktualizowane w 2024 roku, dopuszczają sekwencyjną dermatoskopię cyfrową i fotografię całego ciała u pacjentów wysokiego ryzyka jako metodę poprawiającą wykrywanie czerniaka we wczesnym stadium. Wniosek ten jest zgodny z danymi z przeglądu systematycznego badań nad fotografią całego ciała: w jednym z analizowanych badań czerniaki u pacjentów monitorowanych fotografią całego ciała i sekwencyjną dermatoskopią cyfrową miały grubość poniżej 0,75 milimetra w 69 procentach przypadków, wobec 52 procent w danych rejestrowych bez takiego monitorowania, a odsetek zmian grubszych niż 3 milimetry wynosił odpowiednio 1,9 i 10,8 procent.
Podobny obraz daje badanie obserwacyjne 214 pacjentów wysokiego ryzyka, w którym spośród jedenastu wykrytych czerniaków średnia grubość wynosiła 0,44 milimetra, a wszystkie zmiany inwazyjne miały grubość poniżej 0,6 milimetra. Autorzy tego badania uznają takie wyniki za dowód skutecznego wczesnego wykrywania w opisywanej grupie pacjentów wysokiego ryzyka.
Czy mapowanie zmniejsza liczbę niepotrzebnych wycięć znamion?
Liczba wycięć potrzebnych do wykrycia jednego czerniaka w badaniach nad fotografią całego ciała i sekwencyjną dermatoskopią cyfrową wynosiła od 3 do 14,3 na jeden czerniak i była korzystniejsza dla zmian nowo powstałych niż dla zmian już wcześniej śledzonych, na przykład 8,8 wobec 11,9 wycięcia w jednym z porównywanych badań. W badaniu obserwacyjnym na 214 pacjentach wycięto 51 podejrzanych zmian, znaleziono 11 czerniaków, co dało wskaźnik 4,6 wycięcia na jeden wykryty czerniak, a liczba znamion, które trzeba było monitorować, aby wykryć jeden czerniak, wyniosła 548, co pokazuje, że zdecydowana większość obserwowanych zmian nigdy nie wymagała interwencji chirurgicznej.
Brytyjski standard jakości NICE potwierdza ten kierunek w sposób bardziej ogólny: ocena dermatoskopowa wykonana przez przeszkolonego specjalistę zmniejsza ryzyko przeoczenia czerniaka i jednocześnie ogranicza liczbę niepotrzebnych zabiegów chirurgicznego usuwania zmian łagodnych. Dokumentacja i porównanie w czasie mają więc znaczenie nie tylko dla wykrywalności, ale i dla liczby wycięć, których można uniknąć, gdy znamię pozostaje stabilne.
- Różnica: wideodermatoskopia dodaje do dermatoskopu ręcznego cyfrowy zapis w powiększeniu od 20 do 160 razy, mapowanie dokłada fotografię całego ciała.
- Dla kogo: przede wszystkim osoby z ponad 100 znamionami, z 5 lub więcej znamionami atypowymi, zespołem znamion atypowych, zespołem FAMMM lub wywiadem czerniaka.
- Kontrola krótkoterminowa: pojedyncza nietypowa zmiana, zdjęcie wyjściowe i porównanie po 3 miesiącach.
- Kontrola długoterminowa: całe ciało, orientacyjnie od 6 do 12 miesięcy, bez jednego ustalonego standardu w piśmiennictwie.
- Skuteczność: w cytowanych badaniach wiąże się z wykrywaniem cieńszych, wcześniejszych czerniaków, ale nie z pewnością wykrycia każdej zmiany.
Jakie są ograniczenia wideodermatoskopii i mapowania znamion?
Metoda ma wyraźne ograniczenia. Według badania retrospektywnego cytowanego w piśmiennictwie około jedna trzecia rozpoznanych czerniaków nie została wcześniej wykryta przez fotografię całego ciała, a część czerniaków rośnie powoli i początkowo nie ma cech złośliwości widocznych nawet w dokumentacji cyfrowej. Przegląd systematyczny dostępnych badań zaznacza dodatkowo, że wszystkie analizowane prace miały wysokie ryzyko błędu systematycznego względem standardu referencyjnego, a definicje czynników ryzyka i sposób wykonywania fotografii całego ciała były między nimi wysoce niejednorodne.
Skuteczność metody zależy też silnie od doboru pacjentów. W grupie 606 osób niskiego ryzyka, bez osobistego lub rodzinnego wywiadu czerniaka i z mniej niż 50 znamionami, długoterminowa sekwencyjna dermatoskopia cyfrowa nie wykazała istotnej statystycznie przewagi nad okresową dermatoskopią ręczną: średnia grubość wykrytego czerniaka wynosiła 0,36 milimetra przy dermatoskopii okresowej wobec 0,13 milimetra przy metodzie cyfrowej, a różnica ta nie osiągnęła istotności statystycznej (wartość p równa 0,092). Dla porównania, w badaniu na pacjentach wysokiego ryzyka aż 156 z 214 osób miało ponad 200 znamion, co pokazuje, jak bardzo obie populacje się różnią.
Wytyczne NICE nie zalecają też rutynowego stosowania mikroskopii konfokalnej ani narzędzi diagnostycznych wspomaganych komputerowo do oceny zmian barwnikowych. Oznacza to, że nawet gdy system cyfrowy porównuje obraz znamienia z poprzednich wizyt, ostateczną interpretację i decyzję o dalszym postępowaniu zawsze podejmuje lekarz, a nie sam algorytm.
Czego wideodermatoskopia z mapowaniem nie gwarantuje
- Według cytowanego badania retrospektywnego około jedna trzecia rozpoznanych czerniaków nie została wcześniej wykryta przez fotografię całego ciała.
- Część czerniaków rośnie powoli i ujawnia niepokojące cechy dopiero przy obserwacji długoterminowej.
- U pacjentów niskiego ryzyka, z mniej niż 50 znamionami i bez wywiadu rodzinnego, metoda nie wykazała istotnej przewagi nad okresową dermatoskopią ręczną.
- Wytyczne NICE nie zalecają rutynowo mikroskopii konfokalnej ani narzędzi wspomaganych komputerowo do oceny znamion.
- Ostateczną ocenę obrazu i decyzję o dalszym postępowaniu zawsze podejmuje lekarz, nie system porównujący zdjęcia.
Co się dzieje, gdy podczas kontroli wykryta zostanie zmiana w znamieniu?
Zmiana widoczna w porównaniu z wcześniejszą dokumentacją jest sygnałem do ponownej oceny lekarskiej, a nie samodzielnym rozpoznaniem. W badaniu obserwacyjnym na 214 pacjentach spośród 51 wyciętych zmian 35 usunięto właśnie z powodu nieprawidłowości widocznych w sekwencyjnej dermatoskopii cyfrowej, a wśród tych 35 zmian czerniaka potwierdzono histopatologicznie w 9 przypadkach.
Wszystkie podejrzane zmiany skórne powinny zostać wycięte w całości i przesłane do badania histopatologicznego, bo to ono daje ostateczne rozpoznanie, a nie sam obraz dermatoskopowy ani porównanie zdjęć. Jeśli lekarz zaleci usunięcie znamienia po takiej zmianie, warto wcześniej wiedzieć, jakimi metodami się to robi i z czym się to wiąże, co opisujemy w poradniku o tym, jakie są metody i koszt usuwania znamion. Nie każda zmiana w obrazie oznacza konieczność natychmiastowego zabiegu, o dalszym postępowaniu decyduje lekarz po ocenie konkretnego znamienia.
Najczęstsze pytania
Komu zaleca się wideodermatoskopię z mapowaniem znamion?
Badanie poleca się przede wszystkim osobom z ponad 100 znamionami zwykłymi lub z co najmniej 5 znamionami atypowymi, bo wiąże się to odpowiednio z około siedmiokrotnie i sześciokrotnie wyższym ryzykiem czerniaka. Do tej grupy należą też pacjenci z zespołem znamion atypowych, zespołem FAMMM oraz osobistym lub rodzinnym wywiadem czerniaka. W Polsce do poradni profilaktyki nowotworów skóry kieruje się także osoby z czerniakiem w rodzinie, jasną karnacją i licznymi znamionami.
Jak często trzeba powtarzać mapowanie znamion?
Zależy to od tego, czy kontrolowana jest pojedyncza zmiana, czy cała skóra. Dla pojedynczej, klinicznie nietypowej zmiany pozostawionej bez wycięcia zaleca się zdjęcie wyjściowe i porównanie po 3 miesiącach. Dla całościowego mapowania u osób z licznymi znamionami piśmiennictwo sugeruje odstęp od 6 do 12 miesięcy, a przy zespole FAMMM nawet co 3 miesiące, jednak jeden uniwersalny odstęp długoterminowej kontroli nie jest jednoznacznie ustalony w literaturze.
Czym różni się wideodermatoskopia z mapowaniem od zwykłej dermatoskopii?
Zwykła dermatoskopia to ocena znamienia dermatoskopem ręcznym w danym momencie. Wideodermatoskopia dodaje do tego kamerę cyfrową z powiększeniem od 20 do 160 razy i zapis obrazu, a mapowanie rozszerza to o fotografię całego ciała, dzięki czemu lekarz porównuje wygląd znamion na kolejnych wizytach. Badanie wideodermatoskopowe zawsze obejmuje też ocenę dermatoskopem ręcznym.
Czy wideodermatoskopia z mapowaniem gwarantuje wykrycie czerniaka?
Nie. Według cytowanych danych około jedna trzecia rozpoznanych czerniaków nie została wcześniej wykryta przez fotografię całego ciała, a część zmian rośnie powoli i ujawnia niepokojące cechy dopiero po dłuższym czasie. U pacjentów niskiego ryzyka metoda nie wykazała też istotnej przewagi nad okresową dermatoskopią ręczną. Ostateczną ocenę zawsze podejmuje lekarz, nie system porównujący zdjęcia.
Czy mapowanie znamion zmniejsza liczbę niepotrzebnych wycięć?
W cytowanych badaniach liczba wycięć potrzebna do wykrycia jednego czerniaka wynosiła od 3 do 14,3, zależnie od badania i od tego, czy zmiana była nowa, czy już wcześniej śledzona. W jednym z badań retrospektywnych na 214 pacjentach wskaźnik ten wyniósł 4,6 wycięcia na jeden wykryty czerniak. Wytyczne NICE wskazują ogólnie, że ocena dermatoskopowa przez przeszkolonego specjalistę zmniejsza liczbę niepotrzebnych zabiegów usuwania zmian łagodnych.
Źródła i aktualizacja
- Narodowy Portal Onkologiczny, diagnostyka czerniaka skóry (dermatoskopia i wideodermatoskopia)
- Hornung i wsp., przegląd systematyczny wartości fotografii całego ciała w wykrywaniu czerniaka
- Deinlein i wsp., znaczenie fotografii całego ciała i sekwencyjnej dermatoskopii cyfrowej w monitorowaniu pacjentów podwyższonego ryzyka czerniaka
- NICE, wytyczna NG14, Melanoma: assessment and management, zalecenia dotyczące dermatoskopii i fotografii
- Borroni i wsp., długoterminowa sekwencyjna dermatoskopia cyfrowa u pacjentów niskiego ryzyka
- Garbe i wsp., europejska wytyczna interdyscyplinarna dotycząca czerniaka, część 1, diagnostyka, aktualizacja 2024
- Narodowy Instytut Onkologii, Poradnia Profilaktyki Nowotworów Skóry, kto powinien zbadać znamiona
- NICE, standard jakości QS130, Skin cancer, oświadczenie 3, dermatoskopia
To nie jest porada medyczna i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W nagłych przypadkach dzwoń pod 112.