Choroba zwyrodnieniowa stawów, jakie daje objawy i jak się ją leczy?
Choroba zwyrodnieniowa stawów, czyli artroza, to przewlekła choroba całego stawu, która zaczyna się zwykle od uszkodzenia chrząstki stawowej i najczęściej obejmuje kolana, biodra oraz drobne stawy dłoni, dając ból nasilający się przy obciążeniu i krótką poranną sztywność. U osób po 45. roku życia z typowymi objawami brytyjska wytyczna NICE zaleca rozpoznanie na podstawie wywiadu i badania, bez prześwietlenia, a w polskim modelu opieki opisanym przez NFZ zdjęcie RTG stawu figuruje wśród badań podstawowych. Ten artykuł pokazuje, jakie objawy są typowe, kiedy dolegliwości mogą wskazywać na coś innego niż artroza oraz jak wygląda leczenie, które zaczyna się od ćwiczeń i redukcji masy ciała, a w razie potrzeby obejmuje leki, zastrzyki i konsultację w sprawie endoprotezy.
Spis treści
Czym jest choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza)?
Choroba zwyrodnieniowa stawów to przewlekła, niezapalna choroba stawu, wynikająca z zaburzenia równowagi między regeneracją a degradacją chrząstki stawowej i warstwy podchrzęstnej kości, jak definiuje ją materiał Narodowego Funduszu Zdrowia przygotowany dla modelu opieki koordynowanej POZ PLUS. Przegląd StatPearls opisuje ją jako chorobę całego stawu, w której najwcześniejsze zmiany dotyczą zwykle powierzchni chrząstki, a uszkodzenie stopniowo sięga głębiej, aż do kości, i obejmuje także torebkę stawową oraz więzadła.
Skala problemu jest duża: według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2019 roku z chorobą zwyrodnieniową stawów żyło na świecie około 528 milionów osób, a niemal trzy czwarte z nich miało ponad 55 lat. WHO podkreśla jednak, że choroba nie jest nieuchronną konsekwencją starzenia się, a na jej rozwój wpływa kilka czynników opisanych dalej.
Które stawy zajmuje najczęściej i dlaczego?
Choroba zwyrodnieniowa najczęściej obejmuje stawy międzypaliczkowe rąk, staw u podstawy kciuka, stawy biodrowe i kolanowe, pierwszy staw śródstopno-paliczkowy oraz dolny odcinek szyjny i lędźwiowy kręgosłupa. Do jej rozwoju przyczyniają się między innymi wcześniejsze urazy stawu oraz powtarzalne przeciążenia w pracy lub sporcie, a otyłość obciąża szczególnie stawy kolanowe i biodrowe.
Wśród tych lokalizacji najczęstszy jest staw kolanowy, w drugiej kolejności biodrowy, a w trzeciej stawy dłoni, jak wynika z danych WHO o rozpowszechnieniu choroby na świecie. Jeśli dokuczliwy jest przede wszystkim ból samego kolana, osobny poradnik o przyczynach bólu kolana i kiedy iść do lekarza rozwija ten wątek znacznie szerzej niż niniejszy tekst.
Jakie objawy sugerują chorobę zwyrodnieniową?
Typowy obraz choroby zwyrodnieniowej to ból stawu nasilający się w trakcie aktywności i łagodniejący w spoczynku, przy braku porannej sztywności stawu albo sztywności trwającej nie dłużej niż 30 minut, zgodnie z wytyczną NICE NG226 oraz opisem StatPearls i brytyjskiego NHS. Te elementy są punktem wyjścia do rozpoznania klinicznego, o czym więcej w dalszej części tekstu.
Do typowych objawów należą również trzeszczenie lub chrobotanie odczuwalne przy ruchu w stawie, obrzęk, tkliwość, kostne powiększenie obrysu stawu oraz ograniczenie zakresu ruchu, a w obrębie dłoni charakterystyczne bywają twarde guzki na stawach palców, nazywane guzkami Heberdena i Boucharda. Nasilenie tych objawów bywa bardzo różne, od dolegliwości pojawiających się od czasu do czasu do stałego ograniczenia sprawności.
Co zwiększa ryzyko zachorowania?
Do czynników ryzyka choroby zwyrodnieniowej należą starszy wiek, nadwaga lub otyłość, wcześniejszy uraz lub przeciążenie stawu, predyspozycje genetyczne oraz płeć żeńska, wymieniane przez WHO, a w większości także przez przegląd StatPearls. Żaden z tych czynników osobno nie przesądza o zachorowaniu, a otyłość według WHO zwiększa ryzyko szczególnie w stawach kolanowym i biodrowym.
Materiał NFZ dla modelu opieki koordynowanej wymienia dodatkowo wiek powyżej 40 lat, wady wrodzone i rozwojowe, na przykład wrodzoną dysplazję stawu biodrowego, oraz urazy ostre i przewlekłe przeciążenia związane z pracą zawodową lub uprawianiem sportu. Warto o tym pamiętać przy planowaniu profilaktyki, zwłaszcza w zawodach i dyscyplinach sportu, które mocno obciążają stawy.
Jak lekarz rozpoznaje chorobę zwyrodnieniową stawów?
Wytyczna NICE NG226 zaleca rozpoznawanie choroby zwyrodnieniowej klinicznie, bez obrazowania, u osób w wieku 45 lat i starszych, u których ból stawu jest związany z aktywnością, a poranna sztywność stawu nie występuje albo trwa maksymalnie 30 minut. Przegląd StatPearls opisuje pięć cech pozwalających na pewne rozpoznanie kliniczne: ból nasilający się przy aktywności i ustępujący w spoczynku, wiek powyżej 45 lat, poranną sztywność krótszą niż 30 minut, kostne powiększenie stawu oraz ograniczenie zakresu ruchu.
NICE odradza rutynowe obrazowanie do potwierdzenia rozpoznania, chyba że obraz kliniczny jest nietypowy albo sugeruje inne rozpoznanie, a brytyjski NHS dodaje, że RTG lub badania krwi mogą posłużyć do wykluczenia innych przyczyn, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy złamanie. W Polsce podejście bywa inne: materiał NFZ dla modelu opieki koordynowanej POZ PLUS z 2017 roku umieszcza RTG stawu wśród badań podstawowych zlecanych przez lekarza rodzinnego, a pacjent.gov.pl opisuje ocenę zdjęcia RTG przy kwalifikacji do endoprotezy kolana. Oba podejścia nie wykluczają się, bo sam obraz RTG nie przesądza o przyczynie bólu: StatPearls zaznacza, że zmiany radiologiczne nie odpowiadają nasileniu objawów i nie dowodzą, że to one powodują dolegliwości. Skierowanie i sam przebieg wizyty u specjalisty opisuje szerzej poradnik kiedy iść do ortopedy, a kiedy do fizjoterapeuty.
Kiedy objawy wskazują na coś innego niż artroza?
Niedawny uraz, przedłużona poranna sztywność, szybkie narastanie objawów lub deformacji, gorący i obrzęknięty staw oraz podejrzenie zakażenia lub nowotworu to cechy, które NICE określa jako nietypowe dla choroby zwyrodnieniowej i które powinny skłonić do dalszej diagnostyki zamiast przyjęcia samego rozpoznania artrozy. Materiał NFZ wymienia niewyjaśnione podwyższenie temperatury, obrzęk i zaczerwienienie stawu kolanowego oraz niewyjaśniony, powtarzający się ból okolicy stawu biodrowego lub kolanowego jako czerwone flagi, które mogą wskazywać na poważną patologię stawu i stanowić przeciwwskazanie do fizjoterapii do czasu wyjaśnienia przyczyny.
Nagły, silny ból jednego stawu, który jest gorący, obrzęknięty lub zaczerwieniony, zwłaszcza gdy towarzyszy mu gorączka, dreszcze albo niemożność poruszania stawem lub obciążenia kończyny, może oznaczać zakażenie stawu. Brytyjski NHS określa taki stan jako wymagający pilnej pomocy lekarskiej, a leczenie zwykle odbywa się w szpitalu, dlatego trzeba tego samego dnia skontaktować się z lekarzem, a poza godzinami pracy przychodni z nocną i świąteczną opieką zdrowotną albo szpitalnym oddziałem ratunkowym.
Kiedy ból stawu wymaga szybkiej oceny lekarskiej?
- Gorący, obrzęknięty lub zaczerwieniony staw z gorączką albo dreszczami: pomoc lekarska tego samego dnia, bo to może być zakażenie stawu.
- Świeży uraz z silnym bólem i niemożnością obciążenia kończyny.
- Szybko narastający ból, obrzęk lub widoczna deformacja stawu.
- Poranna sztywność wyraźnie dłuższa niż 30 minut, zwłaszcza z obrzękiem kilku stawów jednocześnie.
- Niewyjaśniona utrata masy ciała, stany podgorączkowe albo długotrwałe złe samopoczucie i zmęczenie.
Długo utrzymująca się sztywność poranna, symetryczny ból i obrzęk drobnych stawów oraz objawy ogólne, takie jak stany podgorączkowe, zmęczenie czy utrata masy ciała, częściej wskazują na zapalną chorobę stawów, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów, niż na zwykłą chorobę zwyrodnieniową. Takie objawy reumatoidalnego zapalenia stawów opisuje pacjent.gov.pl, a brytyjski NHS podobnie zaznacza, że przedłużona sztywność poranna bywa sygnałem tej choroby.
| Cecha | Choroba zwyrodnieniowa stawów | Zapalna choroba stawów, np. RZS |
|---|---|---|
| Poranna sztywność | Zwykle brak albo do 30 minut | Często przedłużona, dłuższa niż 30 minut |
| Zajęcie stawów | Jeden lub kilka stawów, najczęściej kolano, biodro i stawy rąk | Symetryczny ból i obrzęk drobnych stawów |
| Objawy ogólne | Zwykle nieobecne | Możliwe stany podgorączkowe, zmęczenie, utrata masy ciała |
| Charakter bólu | Nasila się przy aktywności, łagodnieje w spoczynku | Sztywność stawów zwłaszcza rano, tkliwość stawu przy ucisku |
Jak wygląda leczenie zachowawcze na początek?
Podstawą leczenia choroby zwyrodnieniowej jest dobrana do pacjenta terapia ruchowa, łącząca na przykład wzmacnianie mięśni i ćwiczenia ogólnokondycyjne, razem z informacją o naturze choroby, a NICE zaleca oferowanie takich ćwiczeń każdej osobie z tym rozpoznaniem. Ćwiczenia mogą na początku nasilać ból, ale ich regularne, długoterminowe stosowanie zmniejsza ból i poprawia funkcję stawu oraz jakość życia.
Redukcja masy ciała u osób z nadwagą lub otyłością jest drugim filarem leczenia, a NICE podaje, że korzystna jest każda utrata masy ciała, choć spadek o 10% przynosi prawdopodobnie większą poprawę niż o 5%. Przegląd StatPearls opisuje, że każdy utracony kilogram przekłada się na kilkukrotnie większe odciążenie stawu kolanowego.
- Ćwiczenia i edukacjaDobrana terapia ruchowa i informacja o naturze choroby, oferowane każdej osobie z rozpoznaniem.
- Redukcja masy ciałaPrzy nadwadze lub otyłości każdy spadek masy ciała jest korzystny, a większy spadek zwykle daje większą ulgę.
- Miejscowy NLPZWedług NICE pierwszy wybór farmakologiczny przy chorobie zwyrodnieniowej kolana, rozważany też przy innych stawach.
- Lek doustny lub zastrzykRozważany, gdy leczenie miejscowe jest niewystarczające lub niewskazane, zawsze po konsultacji z lekarzem.
- Konsultacja w sprawie endoprotezyGdy ból i ograniczenie funkcji mimo leczenia zachowawczego wyraźnie pogarszają codzienne życie.
Kiedy potrzebne są leki, zastrzyki albo konsultacja w sprawie endoprotezy?
Gdy same ćwiczenia i zmiana masy ciała nie wystarczają, NICE zaleca miejscowy niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) jako pierwszy wybór farmakologiczny przy chorobie zwyrodnieniowej kolana i zaleca go rozważyć przy innych stawach, a doustny NLPZ dopiero wtedy, gdy postać miejscowa jest nieskuteczna lub niewskazana. Przy doustnym NLPZ lekarz bierze pod uwagę ryzyko działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego, nerek, wątroby i układu krążenia oraz zaleca lek osłonowy żołądka, a wszystkie leki w chorobie zwyrodnieniowej stosuje się razem z ćwiczeniami, w najniższej skutecznej dawce i przez możliwie najkrótszy czas. WHO potwierdza, że NLPZ bywają przepisywane do kontroli bólu w ramach planu leczenia ustalonego z lekarzem.
Zalecenia dotyczące innych leków przeciwbólowych różnią się między źródłami. NICE nie zaleca rutynowego stosowania paracetamolu ani słabych opioidów, poza rzadkim, krótkotrwałym użyciem, gdy inne leki są przeciwwskazane, źle tolerowane lub nieskuteczne, i zaznacza, że nie ma mocnych dowodów korzyści z paracetamolu, a glukozaminy i silnych opioidów nie zaleca wcale. WHO podaje, że większość wytycznych uznaje opioidy i glukozaminę za nieskuteczne w tej chorobie. Starsze opracowania, w tym materiał NFZ z 2017 roku i przegląd StatPearls, nadal wymieniają paracetamol obok NLPZ jako lek pierwszego wyboru, dlatego wybór leku przeciwbólowego warto omówić z lekarzem, zamiast dobierać go samodzielnie.
Zastrzyki dostawowe z kortykosteroidu NICE zaleca rozważyć, gdy inne leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne lub niewskazane albo by ułatwić ćwiczenia, ale zaznacza, że dają one ulgę krótkotrwałą, trwającą od 2 do 10 tygodni. Zastrzyków z kwasu hialuronowego NICE nie zaleca, a WHO podaje, że większość wytycznych uznaje taką wiskosuplementację za nieskuteczną. W Polsce zastrzyki z kwasu hialuronowego są jednak nadal proponowane, a pacjent.gov.pl wymienia je wśród metod, które mogą zmniejszyć ból kolana, dlatego o sensie takiego leczenia warto porozmawiać z ortopedą, znając rozbieżność zaleceń.
Konsultację w sprawie endoprotezoplastyki warto rozważyć, gdy ból, sztywność lub ograniczenie funkcji stawu biodrowego, kolanowego lub barkowego wyraźnie pogarszają jakość życia mimo leczenia zachowawczego, czyli ćwiczeń, redukcji masy ciała i leczenia przeciwbólowego. Według NICE sam wiek, płeć, palenie tytoniu, choroby współistniejące czy wskaźnik BMI nie powinny wykluczać skierowania, choć mogą zmieniać ryzyko operacji, a pacjent.gov.pl opisuje, że skierowanie do ortopedy wystawia lekarz POZ, a decyzję o operacji pacjent podejmuje razem z ortopedą. Sam przebieg operacji i rekonwalescencja to osobny temat, opisany w poradnikach o przebiegu operacji endoprotezy kolana i przebiegu operacji endoprotezy biodra. Zasady kwalifikacji do zabiegów refundowanych mogą się zmieniać, dlatego warto sprawdzić aktualny stan na oficjalnej stronie Narodowego Funduszu Zdrowia albo bezpośrednio u lekarza prowadzącego.
- Choroba zwyrodnieniowa stawów najczęściej zajmuje kolana, biodra i dłonie, dając ból przy obciążeniu i krótką poranną sztywność.
- Rozpoznanie według NICE nie wymaga RTG u osób w wieku 45 lat i starszych z typowym obrazem, choć w Polsce zdjęcie stawu bywa zlecane jako badanie podstawowe.
- Gorący, obrzęknięty staw z gorączką wymaga pomocy lekarskiej tego samego dnia, a uraz, szybkie narastanie objawów lub utrata masy ciała to sygnały do oceny lekarskiej, nie do samodzielnego leczenia.
- Leczenie zaczyna się od ćwiczeń i redukcji masy ciała, a w razie potrzeby obejmuje leki miejscowe i doustne dobrane z lekarzem, zastrzyki i ewentualną konsultację w sprawie endoprotezy.
Najczęstsze pytania
Czy ból kolana lub biodra u osoby po 45. roku życia zawsze oznacza artrozę?
Nie zawsze, ale gdy ból nasila się przy obciążeniu, a poranna sztywność nie występuje albo trwa do 30 minut, lekarz może rozpoznać chorobę zwyrodnieniową na podstawie wywiadu i badania. Nietypowe cechy, takie jak gorący, obrzęknięty staw czy niedawny uraz, wymagają poszukania innej przyczyny.
Czy przy chorobie zwyrodnieniowej stawów zawsze trzeba robić RTG?
Według brytyjskiej wytycznej NICE u osób po 45. roku życia z typowymi objawami RTG nie jest rutynowo potrzebne do rozpoznania. W Polsce lekarz może zlecić zdjęcie stawu, bo opisany przez NFZ model opieki umieszcza RTG wśród badań podstawowych, a obrazowanie pomaga też wykluczyć inne przyczyny bólu.
Jakie objawy przy bólu stawu wymagają pilnej pomocy?
Nagły, silny ból stawu, który jest gorący, obrzęknięty lub zaczerwieniony, zwłaszcza z gorączką albo dreszczami, może oznaczać zakażenie stawu i wymaga pomocy lekarskiej tego samego dnia. Świeży uraz, szybko narastające objawy, długa poranna sztywność lub niewyjaśniona utrata masy ciała też wymagają oceny lekarza, a nie samodzielnego leczenia.
Czy chorobę zwyrodnieniową stawów da się wyleczyć?
Nie ma leczenia usuwającego samą chorobę, a dostępne metody łagodzą objawy. Regularne ćwiczenia, redukcja masy ciała przy nadwadze i dobrane z lekarzem leczenie przeciwbólowe zmniejszają ból i poprawiają sprawność, a choroba nie musi z czasem się pogarszać.
Kiedy warto rozważyć rozmowę o endoprotezie?
Gdy ból i ograniczenie sprawności wyraźnie pogarszają codzienne funkcjonowanie mimo ćwiczeń, redukcji masy ciała i leczenia przeciwbólowego, warto omówić z ortopedą możliwość endoprotezoplastyki. Skierowanie do ortopedy wystawia lekarz POZ.
Źródła i aktualizacja
- NICE NG226, Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management
- WHO, Osteoarthritis fact sheet
- StatPearls (NCBI Bookshelf), Osteoarthritis
- NFZ, opieka koordynowana POZ PLUS (materiał z 2017 r.), Choroba zwyrodnieniowa stawów obwodowych (M16-M17)
- pacjent.gov.pl, Zadbaj o sprawne stawy
- NHS, Osteoarthritis overview
- pacjent.gov.pl, Endoprotezoplastyka stawu kolanowego
- NHS, Septic arthritis
To nie jest porada medyczna i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W nagłych przypadkach dzwoń pod 112.