Kolposkopia, jak przebiega badanie i jak się przygotować?
Kolposkopia to badanie diagnostyczne pogłębione, podczas którego lekarz ogląda szyjkę macicy pod powiększeniem kolposkopu po zastosowaniu kwasu octowego i płynu Lugola, wykonywane najczęściej po nieprawidłowym wyniku cytologii lub testu HPV HR, a nie jako samodzielne badanie przesiewowe. Sama kolposkopia zwykle nie boli, natomiast pobranie wycinka do badania histopatologicznego bywa bardziej odczuwalne, zwłaszcza bez znieczulenia miejscowego. Na badanie warto zgłosić się poza miesiączką, a jeśli planowane jest pobranie wycinka, obowiązują te same zasady przygotowania co przed pobraniem materiału na test HPV HR. Kolposkopię, w tym biopsję, wykonuje się też u kobiet w ciąży, gdy jest to klinicznie wskazane. Poniżej wyjaśniamy krok po kroku przebieg badania, przygotowanie oraz to, co dzieje się z pobranym wycinkiem.
Spis treści
Skierowanie na kolposkopię najczęściej trafia do rąk pacjentki zaraz po nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego i potrafi wywołać niepokój, zanim jeszcze cokolwiek zostanie zbadane. Poniżej wyjaśniamy krok po kroku, czym jest to badanie, jak wygląda wizyta, czy sprawia ból i jak się do niej przygotować. Na każdym etapie masz prawo pytać lekarza, co się dzieje, i poprosić o przerwanie badania, jeśli poczujesz taką potrzebę.
Po co wykonuje się kolposkopię i kto dostaje na nią skierowanie?
Kolposkopia jest badaniem diagnostycznym pogłębionym, wykonywanym po nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego szyjki macicy, testu HPV HR lub cytologii, a nie samodzielnym badaniem przesiewowym wykonywanym rutynowo u wszystkich kobiet.
Innymi słowy, kolposkopii nie wykonuje się zamiast cytologii czy testu HPV HR, tylko dodatkowo, gdy wynik jednego z tych badań wskazuje na zmiany dysplastyczne wymagające bliższej oceny szyjki macicy. Sam fakt otrzymania skierowania oznacza więc potrzebę dokładniejszego przyjrzenia się szyjce macicy, nie gotowe rozpoznanie choroby.
W polskich placówkach realizujących program profilaktyki raka szyjki macicy skierowanie na kolposkopię wystawia lekarz ginekolog, najczęściej na podstawie nieprawidłowego wyniku cytologii lub testu HPV HR, a niektóre poradnie akceptują zamiast osobnego skierowania kopię wyniku cytologicznego ze wskazaniem do badania kolposkopowego.
Zasady formalne różnią się nieznacznie między placówkami, dlatego przy umawianiu wizyty warto zapytać rejestrację, czy potrzebne jest osobne skierowanie, czy wystarczy kopia wyniku z adnotacją lekarza.
Jak wygląda kolposkopia krok po kroku?
Kolposkopia polega na obejrzeniu szyjki macicy przez wziernik pod optycznym powiększeniem kolposkopu, kolejno przy niskiej i wysokiej mocy powiększenia, co pozwala dokładnie ocenić nabłonek i naczynia szyjki macicy.
Kolposkop to w istocie mikroskop preparacyjny, który stoi obok fotela ginekologicznego i nie dotyka ciała pacjentki, a część aparatów ma dodatkowo filtr bezczerwony ułatwiający ocenę naczyń. Lekarz najpierw ogląda całą szyjkę macicy przy niskim powiększeniu, a następnie skupia się na strefie transformacji, czyli obszarze najbardziej podatnym na zmiany, już przy wysokim powiększeniu.
Podczas badania lekarz pokrywa szyjkę macicy roztworem kwasu octowego, który uwidacznia nieprawidłowe, octowobiałe obszary nabłonka, a często dodatkowo płynem Lugola w tak zwanej próbie Schillera, w której obszary nieprawidłowe nie barwią się na brązowo.
Kwas octowy w stężeniu 3% lub 5% potrzebuje około 1–2 minut, żeby zadziałać, dlatego lekarz odczekuje chwilę, zanim dokładnie oceni nabłonek. Poniżej zebraliśmy typowy przebieg tej części badania w kolejnych krokach.
- Założenie wziernikaLekarz zakłada wziernik dopochwowy, żeby uwidocznić szyjkę macicy do dalszej oceny pod kolposkopem.
- Ocena przy niskim powiększeniuKolposkop, czyli mikroskop preparacyjny stojący obok fotela, pozwala obejrzeć całą szyjkę macicy przy niskiej mocy powiększenia.
- Ocena strefy transformacji przy wysokim powiększeniuPrzy wysokim powiększeniu lekarz dokładnie ocenia strefę transformacji, nabłonek i naczynia szyjki macicy.
- Próba z kwasem octowymRoztwór kwasu octowego (3% lub 5%) uwidacznia nieprawidłowe, octowobiałe obszary nabłonka po 1–2 minutach.
- Próba Schillera z płynem LugolaPłyn Lugola barwi prawidłowy nabłonek na brązowo, a obszary nieprawidłowe pozostają niewybarwione.
Kolejność tych etapów jest stała, ale to, czy podczas tej samej wizyty dojdzie do pobrania wycinka, zależy od tego, co lekarz zobaczy w obrazie kolposkopowym.
Czy kolposkopia boli?
Sama kolposkopia, czyli oglądanie szyjki macicy oraz próby z kwasem octowym i płynem Lugola, zwykle nie jest bolesna, choć może wywołać niewielki, przemijający dyskomfort, a towarzyszący badaniu niepokój bywa odczuwalny i nie należy go bagatelizować.
Część dyskomfortu wynika też z samego założenia wziernika, podobnie jak przy typowym badaniu ginekologicznym, a nie z działania samego kolposkopu, który nie dotyka ciała pacjentki. Jeśli w trakcie badania coś boli albo po prostu chcesz wiedzieć, co się dzieje, możesz w każdej chwili o to zapytać albo poprosić o krótką przerwę.
Pobranie wycinka, czyli biopsja celowana, bywa bardziej odczuwalne niż sama kolposkopia, a w badaniu z randomizacją średni wynik bólu biopsji bez znieczulenia wyniósł 3,5 w 10-centymetrowej skali VAS, natomiast przy zastosowaniu znieczulenia miejscowego 0,8, choć samo podanie znieczulenia też było nieco odczuwalne.
Poniższa tabela zestawia te wyniki obok siebie, żeby łatwiej było je porównać.
| Etap badania | Średni ból (skala VAS 0–10) |
|---|---|
| Sama kolposkopia (oglądanie, kwas octowy, płyn Lugola) | Zwykle bez bólu, możliwy niewielki dyskomfort |
| Wstrzyknięcie znieczulenia miejscowego przed biopsją | 2,7 |
| Biopsja celowana bez znieczulenia | 3,5 |
| Biopsja celowana ze znieczuleniem miejscowym | 0,8 |
Inny przegląd systematyczny, obejmujący 6 badań z randomizacją i 532 kobiety, wykazał, że znieczulenie miejscowe zmniejsza ból biopsji skuteczniej niż technika wymuszonego kaszlu, a sam wymuszony kaszel nie zmniejszał bólu w sposób istotny statystycznie w porównaniu z brakiem jakiegokolwiek postępowania przeciwbólowego, choć wiązał się z krótszym czasem trwania zabiegu. Warto zapytać lekarza przed badaniem, czy w danej placówce znieczulenie miejscowe przed biopsją stosuje się rutynowo, czy tylko na prośbę pacjentki.
Co się dzieje z pobranym wycinkiem po kolposkopii?
Pobrany podczas kolposkopii wycinek jest przesyłany do badania histopatologicznego, a jego wynik decyduje o dalszym postępowaniu: obserwacji, dalszej diagnostyce albo skierowaniu na leczenie specjalistyczne.
To właśnie wynik histopatologiczny, a nie sam obraz kolposkopowy, rozstrzyga, z jaką zmianą naprawdę mamy do czynienia. Dokładny czas oczekiwania na ten wynik zależy od laboratorium i konkretnej placówki, dlatego najpewniejszą informację o terminie odbioru wyniku otrzymasz w miejscu, gdzie wykonano badanie. Dopóki nie masz go w ręku, trudno wyciągać wnioski na podstawie samego przebiegu wizyty.
Jak przygotować się do kolposkopii i w której fazie cyklu ją wykonać?
Na badanie kolposkopowe zgłasza się poza miesiączką, ponieważ krwawienie miesiączkowe utrudnia dokładną ocenę szyjki macicy pod kolposkopem.
Przesłonięte krwią pole widzenia należy do najczęstszych przyczyn trudności w wykonaniu i interpretacji tego badania, dlatego termin wizyty warto od razu planować z pominięciem dni miesiączki. Ogólne zasady umawiania wizyty ginekologicznej, w tym co warto zabrać ze sobą, opisujemy w tekście jak przygotować się do wizyty u ginekologa.
Jeżeli podczas wizyty planowane jest pobranie wycinka, warto zachować te same zasady przygotowania, które obowiązują przed pobraniem materiału z szyjki macicy do testu HPV HR: kilka dni bez leków i globulek dopochwowych oraz 1–2 dni bez współżycia przed badaniem.
W praktyce oznacza to co najmniej 4 dni bez żadnych leków dopochwowych oraz powstrzymanie się od współżycia na 1–2 dni przed zaplanowanym pobraniem materiału z szyjki macicy. Jeśli nie masz pewności, czy podczas Twojej wizyty dojdzie do pobrania wycinka, zapytaj o to placówkę przy umawianiu terminu, żeby zdążyć się odpowiednio przygotować. Jeśli w tym samym czasie masz zaplanowane USG przezpochwowe, sprawdź krok po kroku, jak wygląda to badanie, żeby wiedzieć, czego się spodziewać na obu wizytach.
Co zrobić po kolposkopii, jak wygląda gojenie i kiedy zgłosić się do lekarza?
Po pobraniu wycinka może wystąpić niewielkie krwawienie lub plamienie z miejsca biopsji, które lekarz w razie potrzeby opanowuje na miejscu środkami hemostatycznymi, a istotne krwawienie lub zakażenie po zabiegu zdarzają się rzadko.
Jeśli krwawienie z miejsca pobrania wycinka się przedłuża, lekarz może zatamować je jeszcze podczas wizyty roztworem Monsela, azotanem srebra albo elektrokoagulacją, więc nie musisz się obawiać, że wyjdziesz z gabinetu z niekontrolowanym krwawieniem. Poniżej zebraliśmy, na co warto zwrócić uwagę w dniach po zabiegu.
Co obserwować po pobraniu wycinka
- Niewielkie krwawienie lub plamienie z miejsca biopsji jest częste i zwykle ustępuje samoistnie.
- Utrzymujące się krwawienie lekarz może opanować jeszcze podczas wizyty roztworem Monsela, azotanem srebra lub elektrokoagulacją.
- Istotne krwawienie oraz zakażenie po zabiegu zdarzają się rzadko.
- Jeśli po badaniu niepokoi Cię nasilające się krwawienie, ból lub inne objawy, skontaktuj się z gabinetem, w którym wykonano zabieg.
Ogólne zasady rozróżniania sytuacji, które mogą poczekać do najbliższej wizyty, od tych wymagających pilnej konsultacji, opisujemy w tekście kiedy iść do ginekologa, a kiedy zgłosić się pilnie.
Zanim przejdziemy do pytania o ciążę i granice samej metody, zbierzmy najważniejsze fakty o przebiegu i przygotowaniu do kolposkopii w jednym miejscu.
- Cel badania: kolposkopia to diagnostyka pogłębiona po nieprawidłowym wyniku cytologii lub testu HPV HR, nie samodzielny przesiew.
- Przebieg: ocena szyjki macicy przez wziernik pod kolposkopem, próba z kwasem octowym i płynem Lugola.
- Ból: sama kolposkopia zwykle nie boli, biopsja może być bardziej odczuwalna, zwłaszcza bez znieczulenia miejscowego.
- Wycinek: trafia do badania histopatologicznego, którego wynik decyduje o dalszym postępowaniu.
- Przygotowanie: termin poza miesiączką, a przed pobraniem wycinka kilka dni bez leków dopochwowych i 1–2 dni bez współżycia.
- Po zabiegu: niewielkie krwawienie jest częste, istotne powikłania rzadkie.
Czy kolposkopię można wykonać w ciąży?
Kolposkopię, w tym pobranie wycinka, wykonuje się u kobiet w ciąży, gdy jest to klinicznie wskazane, a badania nie wykazały podwyższonego ryzyka powikłań położniczych, takich jak poronienie, poród przedwczesny czy zmiana sposobu porodu.
W badaniu obejmującym zabiegi diagnostyczne pod kontrolą kolposkopu, w tym biopsje kleszczykowe, biopsje pętlowe oraz nieliczne konizacje metodą LEEP, u 251 kobiet w ciąży z nieprawidłową cytologią odsetek poronień wyniósł 0,8%, a w porównaniu z dużą kohortą kontrolną, liczącą 54919 porodów, nie stwierdzono różnic w sposobie porodu ani częstości porodu przedwczesnego.
W ciąży pomija się jeden element kolposkopii, wyłyżeczkowanie kanału szyjki macicy, ze względu na potencjalne ryzyko dla przebiegu ciąży, a leczenie zmian przedrakowych zwykle odracza się do czasu po porodzie, chyba że istnieje podejrzenie zmiany inwazyjnej, a badania wskazują na lepszą wiarygodność kolposkopii w pierwszej połowie ciąży.
Niezależne, wieloośrodkowe badanie obserwacyjne kobiet w ciąży poddanych kolposkopii z biopsją potwierdza, że w rękach doświadczonego lekarza badanie jest wiarygodnym narzędziem diagnostycznym, a najlepszą zgodność z późniejszym wynikiem histopatologicznym uzyskano do 20. tygodnia ciąży. Jeśli jesteś w ciąży i dostałaś skierowanie na kolposkopię, samo badanie jest uznawane za bezpieczne, a o dalszym postępowaniu, w tym o ewentualnym leczeniu, lekarz decyduje indywidualnie, biorąc pod uwagę wynik histopatologiczny i przebieg ciąży.
Jakie są granice kolposkopii jako metody diagnostycznej?
Sama ocena kolposkopowa nie jest w pełni jednoznaczna, dlatego pobranie kilku wycinków z widocznych zmian wyraźnie zwiększa czułość wykrywania zmian przedrakowych w porównaniu z samą oceną wzrokową, a dokładność badania zależy też od doświadczenia lekarza je wykonującego.
Wieloośrodkowe badanie ESTAMPA wykazało ogólną czułość kolposkopii na poziomie 91,2% dla wykrycia zmian CIN3+, a wśród kobiet z pobraną biopsją sięgała ona 98,2% przy jednej lub dwóch biopsjach i 100% przy trzech lub czterech, choć autorzy nie potwierdzili, by różnica między tymi grupami była istotna statystycznie, a dokładność badania różniła się istotnie między ośrodkami w zależności od doświadczenia kolposkopistów. Inne opracowanie wskazuje, że odsetek wyników fałszywie ujemnych, czyli przeoczonej zmiany wysokiego stopnia lub raka inwazyjnego, w kolposkopii wynosi od 13 do 69%, a zgodność wrażenia kolposkopowego z ostatecznym wynikiem histopatologicznym bywa niska.
Dlatego pojedyncze wrażenie wzrokowe z kolposkopii nigdy nie jest ostateczną odpowiedzią, ani w stronę uspokajającą, ani niepokojącą, dopóki nie potwierdzi go wynik histopatologiczny pobranego wycinka. Skierowanie na kolposkopię oznacza więc potrzebę dokładniejszej diagnostyki, a nie gotowe rozpoznanie, a o ostatecznych wnioskach i dalszym postępowaniu zawsze decyduje lekarz prowadzący na podstawie kompletu wyników.
Najczęstsze pytania
Czy kolposkopia boli?
Sama kolposkopia, czyli oglądanie szyjki macicy i próby z kwasem octowym oraz płynem Lugola, zwykle nie jest bolesna, choć może wywołać niewielki dyskomfort. Pobranie wycinka bywa bardziej odczuwalne: w badaniu z randomizacją średni ból biopsji bez znieczulenia wyniósł 3,5 w skali VAS 0–10, a ze znieczuleniem miejscowym 0,8. W każdej chwili możesz zapytać lekarza, co się dzieje, i poprosić o przerwanie badania.
Czy kolposkopię można wykonać w ciąży?
Tak, kolposkopię, w tym pobranie wycinka, wykonuje się u kobiet w ciąży, gdy jest to klinicznie wskazane. Badania nie wykazały podwyższonego ryzyka poronienia, porodu przedwczesnego ani zmiany sposobu porodu. W ciąży pomija się jednak wyłyżeczkowanie kanału szyjki macicy, a leczenie zmian przedrakowych zwykle odracza się do czasu po porodzie, chyba że podejrzewana jest zmiana inwazyjna.
Czy skierowanie na kolposkopię oznacza, że mam raka?
Nie. Kolposkopia to badanie diagnostyczne pogłębione, wykonywane po nieprawidłowym wyniku cytologii lub testu HPV HR, a nie samodzielny przesiew ani rozpoznanie. To, czy i jaka zmiana jest obecna, rozstrzyga dopiero wynik histopatologiczny pobranego wycinka.
Jak przygotować się do kolposkopii?
Na badanie warto zgłosić się poza miesiączką, bo krwawienie utrudnia dokładną ocenę szyjki macicy. Jeśli planowane jest pobranie wycinka, obowiązują te same zasady co przed pobraniem materiału na test HPV HR: kilka dni, najlepiej co najmniej 4, bez leków dopochwowych oraz 1–2 dni bez współżycia przed badaniem.
Co się dzieje z wycinkiem pobranym podczas kolposkopii?
Wycinek trafia do badania histopatologicznego, którego wynik decyduje o dalszym postępowaniu: obserwacji, dalszej diagnostyce albo skierowaniu na leczenie specjalistyczne. Dokładny czas oczekiwania na wynik zależy od laboratorium, dlatego najpewniejszą informację o terminie otrzymasz w placówce, w której wykonano badanie.
Źródła i aktualizacja
- Pacjent.gov.pl, program profilaktyki raka szyjki macicy
- Narodowy Instytut Onkologii, Poradnia Profilaktyki Raka Szyjki Macicy
- NFZ, komunikat: test HPV HR zastępuje tradycyjną cytologię
- WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions, wydanie 2, rozdział Introduction (NCBI Bookshelf)
- IARC/WHO, Colposcopy and Treatment of Cervical Precancer, rozdział 6 (NCBI Bookshelf)
- Colposcopy, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Ból podczas kolposkopii i biopsji szyjki macicy ze znieczuleniem miejscowym i bez, badanie z randomizacją (PubMed)
- Wymuszony kaszel a ból podczas biopsji szyjki macicy, przegląd systematyczny i metaanaliza (PMC)
- Biopsja szyjki macicy pod kontrolą kolposkopu w ciąży, powikłania chirurgiczne i położnicze (PubMed)
- Wiarygodność kolposkopii w ciąży (PubMed)
- Wydajność standaryzowanej kolposkopii w wykrywaniu stanów przedrakowych, badanie wieloośrodkowe ESTAMPA (PMC)
To nie jest porada medyczna i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W nagłych przypadkach dzwoń pod 112.