USG przezpochwowe, jak przebiega badanie i jak się przygotować?
USG przezpochwowe to badanie ultrasonograficzne, w którym lekarz wprowadza do pochwy głowicę osłoniętą jednorazowym, wypełnionym żelem pokrowcem, dzięki czemu obraz macicy i przydatków jest dokładniejszy niż w badaniu wykonywanym przez powłoki brzuszne. Kluczowa różnica w przygotowaniu dotyczy pęcherza moczowego: do USG przezpochwowego powinien być pusty, odwrotnie niż do USG ginekologicznego przez powłoki brzuszne, gdzie zaleca się pełny pęcherz. Badania ankietowe pacjentek pokazują, że USG przezpochwowe najczęściej nie powoduje bólu, a u części kobiet wywołuje co najwyżej łagodny dyskomfort. Poniżej wyjaśniamy krok po kroku, jak przebiega wizyta, w której fazie cyklu najlepiej ją zaplanować oraz kiedy badanie jest przeciwwskazane.
Spis treści
Na czym polega USG przezpochwowe?
USG przezpochwowe to badanie ultrasonograficzne, w którym lekarz wprowadza do pochwy głowicę osłoniętą jednorazowym, wypełnionym żelem pokrowcem, dzięki czemu obraz macicy i przydatków jest dokładniejszy niż w badaniu wykonywanym przez powłoki brzuszne.
Różnica wynika też ze sprzętu: głowice przezpochwowe pracują z wyższą częstotliwością, około 7–8 MHz, podczas gdy w rutynowym USG przez powłoki brzuszne stosuje się głowice bliższe 3,5 MHz. Wyższa częstotliwość daje dokładniejszy obraz struktur położonych blisko sondy, dlatego metoda przezpochwowa sprawdza się najlepiej przy ocenie macicy i jajników. USG przezpochwowe bywa jednym z elementów szerszej wizyty ginekologicznej, a ogólne przygotowanie do całej wizyty, w tym co zabrać i jak wygląda badanie ginekologiczne, opisujemy w tekście jak przygotować się do wizyty u ginekologa.
Jak wygląda USG przezpochwowe krok po kroku?
Badanie wykonuje się w pozycji litotomijnej, a po opróżnieniu pęcherza lekarz wprowadza sondę do pochwy i systematycznie ocenia macicę, najpierw w płaszczyźnie strzałkowej między jej rogami, a następnie w płaszczyźnie poprzecznej od szyjki do dna macicy, przesuwając głowicę także w stronę obu przydatków.
Obraz w drugiej płaszczyźnie lekarz uzyskuje przez obrót sondy o 90 stopni. Poniżej zebraliśmy typowy przebieg badania w kolejnych krokach.
- Opróżnienie pęcherzaPrzed częścią przezpochwową badania pęcherz moczowy powinien być pusty.
- Pozycja litotomijnaPacjentka przyjmuje pozycję litotomijną, podobną jak przy badaniu ginekologicznym.
- Wprowadzenie sondyLekarz wprowadza do pochwy głowicę osłoniętą jednorazowym, wypełnionym żelem pokrowcem.
- Ocena macicy w płaszczyźnie strzałkowejGłowica ocenia macicę, przesuwana od jednego jej rogu do drugiego.
- Obrót sondy i ocena poprzecznaPo obrocie sondy o 90 stopni lekarz ocenia macicę od szyjki do dna oraz oba przydatki.
Kolejność etapów jest stała, ale to, ile trwa cała wizyta, zależy też od tego, jak przygotowany jest pęcherz moczowy, co wyjaśniamy w następnej części.
Czy do USG przezpochwowego trzeba mieć pełny pęcherz?
Do USG przezpochwowego w większości przypadków zaleca się opróżnienie pęcherza moczowego bezpośrednio przed badaniem, odwrotnie niż do USG ginekologicznego przez powłoki brzuszne, do którego zwykle zaleca się pełny pęcherz, ponieważ dopiero w tym drugim badaniu wypełniony pęcherz jest potrzebny jako okno akustyczne odsuwające pętle jelit.
To jedna z zasad najczęściej mylonych przez pacjentki, bo obie metody wymagają dokładnie odwrotnego przygotowania. Badanie na 206 pacjentkach wykazało, że samo USG przezpochwowe wystarczyło do pełnej oceny u 172 kobiet, czyli 83,5% badanych, u kolejnych 31 (15,1%) potrzebne było dodatkowo USG przez powłoki brzuszne z pustym pęcherzem, a pełny pęcherz okazał się konieczny tylko u 3 pacjentek (1,5%), za każdym razem wyłącznie po to, żeby uwidocznić jeden prawidłowo położony jajnik. Poniższa tabela zestawia obie metody obok siebie.
| Cecha | USG przezpochwowe | USG przez powłoki brzuszne |
|---|---|---|
| Stan pęcherza | Pęcherz opróżniony bezpośrednio przed badaniem | Pęcherz wypełniony, stanowi okno akustyczne |
| Dostęp | Głowica w jednorazowym pokrowcu wprowadzona do pochwy | Głowica przykładana do powłok brzusznych |
| Częstotliwość głowicy | Wyższa, około 7–8 MHz | Niższa, bliższa 3,5 MHz |
| Typowe zastosowanie | Podstawowa ocena macicy, endometrium i jajników, także we wczesnej ciąży | Uzupełniająco, gdy dostęp przezpochwowy jest niemożliwy lub niewystarczający |
Poza stanem pęcherza na jakość obrazu wpływa też moment badania w cyklu miesiączkowym, o czym piszemy niżej.
W której fazie cyklu najlepiej wykonać USG przezpochwowe?
Planowe USG przezpochwowe oceniające jamę macicy i endometrium zaleca się wykonywać we wczesnej fazie proliferacyjnej cyklu, czyli po ustąpieniu krwawienia miesiączkowego, ponieważ błona śluzowa macicy jest wtedy jednorodna i hipoechogeniczna, co ułatwia dostrzeżenie zmian ogniskowych, na przykład polipa endometrium.
Analiza dokładności diagnostycznej metodą krzywej ROC wskazała dni 11–13 cyklu miesiączkowego, przypadające na fazę folikularną, jako optymalny moment badania pod kątem wykrywania polipów endometrium, z czułością 82,5% i swoistością 73%.
Czy USG przezpochwowe można wykonać podczas miesiączki?
USG przezpochwowe można technicznie wykonać w trakcie miesiączki, ale obecność krwi i skrzepów w jamie macicy utrudnia wtedy dokładną ocenę endometrium, dlatego badanie oceniające błonę śluzową macicy często powtarza się dopiero w fazie proliferacyjnej, gdy krwawienie już ustąpiło.
Sama miesiączka nie wyklucza więc wykonania USG przezpochwowego, ale jeśli głównym celem wizyty jest ocena endometrium, na przykład przy podejrzeniu polipa, lekarz może zaproponować powtórzenie badania po ustąpieniu krwawienia.
W jakiej kolejności wykonuje się USG przezpochwowe i pobranie wymazu tego samego dnia?
Jeśli tego samego dnia planowane są USG przezpochwowe oraz pobranie materiału z szyjki macicy na test HPV HR lub cytologię, USG przezpochwowe wykonuje się po pobraniu wymazu, a nie przed nim.
Oficjalna strona programu profilaktyki raka szyjki macicy wskazuje odstęp co najmniej 1 dnia między ostatnim USG przezpochwowym a pobraniem materiału do badania, a komunikat Narodowego Funduszu Zdrowia o teście HPV HR podaje wprost, żeby nie wykonywać USG przezpochwowego przed pobraniem materiału z szyjki macicy. Warto ustalić tę kolejność już podczas umawiania wizyty, żeby nie trzeba było przekładać jednego z badań na inny termin.
O czym warto pamiętać przed USG przezpochwowym
- Bezpośrednio przed badaniem opróżnij pęcherz moczowy, odwrotnie niż przed USG przez powłoki brzuszne.
- Jeśli tego samego dnia masz zaplanowane pobranie materiału na test HPV HR, USG przezpochwowe wykonuje się po pobraniu wymazu, a nie przed nim.
- Badanie oceniające endometrium najlepiej zaplanować we wczesnej fazie proliferacyjnej cyklu, krótko po zakończeniu miesiączki.
- Masz prawo poprosić o przerwanie badania w dowolnym momencie oraz o obecność osoby bliskiej w gabinecie.
Kolejne pytanie, które pojawia się przy planowaniu wizyty, dotyczy samego przebiegu badania i tego, czy sprawia ono ból.
Czy USG przezpochwowe boli?
Badania ankietowe pacjentek wskazują, że USG przezpochwowe najczęściej nie powoduje bólu, a u części kobiet wywołuje co najwyżej łagodny dyskomfort, choć dokładne odczucia zależą od indywidualnej wrażliwości i wcześniejszych doświadczeń.
W jednym z badań ankietowych objętych 255 kobietami w 10 szpitalach 90,5% respondentek nie odczuwało bólu podczas USG przezpochwowego, 8,6% zgłosiło ból lub dyskomfort określony jako łagodny, a 0,9% ból umiarkowany. Poważne powikłania po tym badaniu zdarzają się rzadko, a sama procedura, poza możliwym dyskomfortem, nie powinna boleć.
Czy można poprosić o przerwanie badania albo obecność drugiej osoby?
Przed USG przezpochwowym konieczne jest poinformowanie pacjentki i uzyskanie jej zgody, a obecność osoby towarzyszącej podczas badania jest szczególnie zalecana u nastolatek, pacjentek z wcześniejszymi negatywnymi doświadczeniami badania ginekologicznego, pacjentek zaniepokojonych oraz kobiet starszych.
Zgoda pacjentki jest warunkiem koniecznym przeprowadzenia badania, a jej brak liczy się jako bezwzględne przeciwwskazanie do wprowadzenia sondy. W praktyce oznacza to, że na każdym etapie możesz zapytać, co się dzieje, poprosić o zwolnienie tempa albo o przerwanie badania, a także zawczasu zgłosić chęć obecności bliskiej osoby w gabinecie.
Zanim przejdziemy do tego, co dokładnie ocenia lekarz podczas USG przezpochwowego, zbierzmy w jednym miejscu najważniejsze fakty o przebiegu i przygotowaniu do badania.
- Pęcherz: pusty do USG przezpochwowego, pełny do USG przez powłoki brzuszne, to odwrotne zasady.
- Przebieg: pozycja litotomijna, wprowadzenie sondy do pochwy, ocena macicy w dwóch płaszczyznach i obu przydatków.
- Moment w cyklu: ocena endometrium najlepiej we wczesnej fazie proliferacyjnej, po ustąpieniu miesiączki.
- Kolejność badań: jeśli tego samego dnia jest też pobranie materiału na test HPV HR, USG wykonuje się po pobraniu wymazu.
- Ból: większość pacjentek nie odczuwa bólu, u części pojawia się łagodny dyskomfort.
- Twoje prawa: możesz poprosić o przerwanie badania oraz o obecność osoby bliskiej.
Co ocenia lekarz podczas USG przezpochwowego?
USG przezpochwowe pozwala ocenić między innymi macicę wraz z endometrium i miometrium oraz jajniki, natomiast prawidłowe, niezmienione chorobowo jajowody zwykle nie są w tym badaniu widoczne i uwidaczniają się dopiero, gdy są nieprawidłowo poszerzone lub zmienione chorobowo.
Niewidoczność prawidłowego jajowodu nie oznacza więc błędu badania, tylko naturalną cechę tej metody. Jajowód staje się widoczny w obrazie USG dopiero przy zmianie powiększającej jego wymiary, na przykład przy wodniaku jajowodu albo ciąży jajowodowej.
Czy USG przezpochwowe ocenia też przestrzeń Douglasa?
Pełna ocena USG przezpochwowego obejmuje też przestrzeń Douglasa, czyli zachyłek otrzewnej za macicą, pod kątem obecności wolnego płynu lub zmian, co bywa istotne między innymi przy podejrzeniu endometriozy.
Niewielka ilość wolnego płynu w przestrzeni Douglasa po owulacji jest zjawiskiem prawidłowym. Przegląd systematyczny oceniający trafność USG przezpochwowego w rozpoznawaniu endometriozy tylnego przedziału miednicy wykazał średnią czułość 79,58% i swoistość 89,75% dla wykrywania zarośnięcia przestrzeni Douglasa, co potwierdza, że jest ona rutynowo oceniana w tym badaniu.
Kiedy USG przezpochwowe jest przeciwwskazane?
USG przezpochwowe jest przeciwwskazane, gdy pacjentka nie może wyrazić świadomej zgody, przy zwężeniu lub niedrożności pochwy, błonie dziewiczej bez otworu lub po niedawnym zabiegu na pochwie, a u kobiet w ciąży dodatkowym przeciwwskazaniem jest przedwczesne pęknięcie błon płodowych.
Do innych sytuacji ograniczających wprowadzenie sondy dopochwowej należy też ryzyko silnego krwawienia, na przykład przy egzofitycznym raku szyjki macicy, a u kobiet w ciąży dodatkowym przeciwwskazaniem bywa krwawienie związane z łożyskiem przodującym. Jeśli obraz kliniczny budzi wątpliwości albo towarzyszą mu niepokojące objawy, o pilności dalszej konsultacji rozstrzyga lekarz, a ogólne zasady tego rozróżnienia opisujemy w tekście kiedy iść do ginekologa, a kiedy zgłosić się pilnie.
Czy USG przezpochwowe jest bezpieczne we wczesnej ciąży i po co się je wykonuje?
USG przezpochwowe jest uznawane za bezpieczne badanie diagnostyczne we wczesnej ciąży, ponieważ wykorzystuje fale dźwiękowe, a nie promieniowanie jonizujące, i pozwala uwidocznić struktury ciążowe wcześniej oraz dokładniej niż USG przez powłoki brzuszne.
Przegląd systematyczny powołujący się na stanowisko Amerykańskiego Kolegium Położników i Ginekologów wskazuje, że nie potwierdzono szkodliwego wpływu na płód wynikającego ze standardowego badania USG, przy zachowaniu zasady ALARA dotyczącej mocy akustycznej. Badanie porównujące obie metody w pierwszym trymestrze ciąży wykazało, że USG przezpochwowe uwidoczniło pęcherzyk żółtkowy u 82,6% prawidłowych ciąż wobec 37% w badaniu przez powłoki brzuszne, a czynność serca płodu wykryto odpowiednio u 91,3% wobec 69,6% przypadków z widocznym zarodkiem.
Jak wygląda USG u pacjentki, która nie współżyła?
U pacjentki, która nie odbyła wcześniej stosunku dopochwowego, USG przezpochwowe jest przeciwwskazane, a zamiast niego stosuje się USG przez powłoki brzuszne lub, po dokładnym poinformowaniu i w obecności osoby towarzyszącej, USG przezodbytnicze.
Wybór metody wynika z budowy anatomicznej, nie jest oceną sytuacji pacjentki. Warunkiem wykonania USG przezodbytniczego u nastolatki jest dokładne poinformowanie o przebiegu badania, obecność osoby towarzyszącej oraz przyjazna, spokojna atmosfera wizyty.
Czego USG przezpochwowe nie rozstrzyga samodzielnie?
Obraz USG przezpochwowego może sugerować konkretne rozpoznanie, ale nie zastępuje badania histopatologicznego, a dokładność rozpoznania niektórych zmian, na przykład ognisk endometriozy, zależy dodatkowo od doświadczenia osoby wykonującej badanie.
Złotym standardem rozpoznania endometriozy pozostaje laparoskopia z potwierdzeniem histopatologicznym, a wyniki osiągane w ośrodkach referencyjnych nie zawsze przekładają się wprost na rutynową praktykę ginekologiczną. USG przezpochwowe warto więc traktować jako badanie, które ukierunkowuje dalsze postępowanie, a nie jako ostateczną odpowiedź na każde pytanie diagnostyczne.
Kwestie cen wizyt i badań ginekologicznych, w tym zasady dostępu na NFZ, wyjaśniamy osobno w tekście ile kosztuje wizyta u ginekologa.
Najczęstsze pytania
Czy do USG przezpochwowego trzeba mieć pełny pęcherz?
Nie, jest odwrotnie niż w USG przez powłoki brzuszne. Do USG przezpochwowego w większości przypadków zaleca się opróżnienie pęcherza moczowego bezpośrednio przed badaniem, natomiast pełny pęcherz jest potrzebny do USG ginekologicznego przez powłoki brzuszne, gdzie stanowi okno akustyczne.
Czy USG przezpochwowe boli?
Zwykle nie. Badania ankietowe pokazują, że większość pacjentek nie odczuwa bólu podczas USG przezpochwowego, a część odczuwa co najwyżej łagodny dyskomfort. W każdej chwili możesz poprosić lekarza o przerwanie badania.
W której fazie cyklu najlepiej zrobić USG przezpochwowe?
Badanie oceniające jamę macicy i endometrium najlepiej zaplanować we wczesnej fazie proliferacyjnej cyklu, czyli krótko po zakończeniu miesiączki, kiedy błona śluzowa macicy jest najlepiej widoczna.
Czy USG przezpochwowe można zrobić w trakcie okresu?
Technicznie tak, ale krew i skrzepy w jamie macicy utrudniają wtedy dokładną ocenę endometrium, dlatego badanie oceniające błonę śluzową często powtarza się dopiero po ustąpieniu krwawienia.
Czy USG przezpochwowe jest bezpieczne w ciąży?
Tak. USG przezpochwowe wykorzystuje fale dźwiękowe, a nie promieniowanie jonizujące, i jest uznawane za bezpieczne badanie diagnostyczne we wczesnej ciąży.
Źródła i aktualizacja
- ISUOG Consensus Statement, ocena sonograficzna endometrium i sposób wykonania badania USG ginekologicznego (PMC)
- Sonography Transvaginal Assessment, Protocols, and Interpretation, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Pelvic Ultrasound, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Benacerraf i wsp., czy pełny pęcherz jest nadal konieczny w USG miednicy (PubMed)
- Optymalny moment USG przezpochwowego do wykrywania polipów endometrium (PMC)
- USG przezpochwowe, postrzeganie i nastawienie kobiet w Nigerii, badanie ankietowe (PMC)
- Pacjent.gov.pl, profilaktyka raka szyjki macicy, przygotowanie do badania
- NFZ, komunikat: test HPV HR zastępuje tradycyjną cytologię, przygotowanie do badania
- Bezpieczeństwo USG położniczego, wskaźniki mechaniczny i termiczny, przegląd systematyczny (PMC)
- Early Pregnancy Diagnosis, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Kaur i Kaur, USG przezpochwowe a przez powłoki brzuszne w pierwszym trymestrze ciąży (PMC)
- Sonography Female Pelvic Pathology Assessment, Protocols, and Interpretation, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Skuteczność diagnostyczna USG przezpochwowego w endometriozie tylnego przedziału miednicy, przegląd systematyczny (PMC)
To nie jest porada medyczna i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W nagłych przypadkach dzwoń pod 112.